fennanda eleveld
 
 
 
 

 

Hermitage School
   Caspar David Friedrich en tijdgenoten
   Filigrain, het Wonder uit het Oosten
   Grieks Goud

Talentklassen Hermitage
   Filigrain, het Wonder uit het Oosten
   Reisaltaren
   Hermitage Atelier

 

 


Interview in JM: De Visie van Fennanda Eleveld

Fennanda Eleveld (1960) doorliep de lerarenopleiding Tekenen en Nederlands in Groningen en ging daarna naar de Rietveldacademie in Amsterdam. Los van haar werk als kunstenaar, hield zij zich bezig met kunsteducatie voor kinderen en jongeren. Tijdens haar werk voor 'Joost Suppoost' - een kinderprogramma van het Rijksmuseum - merkte ze dat zij kinderen het beste kon bereiken door een rondleiding in het museum te koppelen aan een creatieve opdracht. Deze manier van werken heeft zij verder uitgewerkt voor de Hermitage aan de Amstel waar zij nu verantwoordelijk is voor de creatieve programma's voor schoolklassen en voor de talentklassen. Eleveld woont samen met haar man, zoon van 9 en een hond.

'Kunsteducatie is meer dan het "oppimpen" van een museum met een computerspel'

Wie met kinderen een museum bezoekt krijgt met een beetje geluk een papiertje in handen geduwd met een speurtocht. En bij het inleveren van het afgekloven potloodje én de goede antwoorden krijgen ze in ruil een sticker of een ander klein cadeautje mee naar huis. Bij het Amsterdamse filiaal van de Russische Hermitage 'Hermitage aan de Amstel' vinden ze dit - in navolging van de Russen - wel een erg magere vorm van kunsteducatie voor kinderen. Daarom wordt na de uitbreiding van het museum de hele oude vleugel ingericht voor deze jongste groep bezoekers. Daarmee zijn ze het eerste 'grote-mensen-museum' in Nederland dat zo veel ruimte vrij maakt voor kinderen.

Wat moet ik me bij die ruimte voorstellen? Een batterij computers met educatieve spelletjes en filmpjes zoals je tegenwoordig ziet in een groeiend aantal musea?
Nee, zeker niet. Ik vind dat ook eerlijk gezegd een voorbeeld van hoe het niet moet.

Waarom?
Omdat daar vaak helemaal geen visie achter zit en het dús nergens toe leidt. Wat je ziet is dat veel musea weliswaar steeds vaker tot het inzicht komen dat er meer moet gebeuren voor kinderen, maar vervolgens niet verder komen dan de gedachte dat het altijd 'leuk' moet zijn. Dat leidt tot het oppimpen van het museum met - inderdaad - computerspelletjes en andere interactieve opdrachten met veel knoppen waar kinderen dan als gekken op gaan zitten rammen. Ik vraag me op zo'n moment serieus af wat kinderen daar van meenemen behalve dan dat ze zich even hebben vermaakt met een spelletje. Zo was ik laatst gaan kijken naar een tentoonstelling dat zich er op voor liet staan zich heel erg op kinderen en jongeren te richten. Ik liep daar rond en bij het uitproberen van alle interactieve elektronische spelletjes kon ik alleen maar denken 'wat een gedoe'. Dan lijkt het er soms echt op dat de middelen het doel voorbij schieten.

Maar, zoals je net zelf zei: de kinderen vinden het wel leuk. Moet je daar niet al heel blij mee zijn?
Misschien wel maar daarmee is het nog geen goede kunsteducatie. Als je kinderen heel erg veel informatie aanbiedt door middel van al die elektronische spelletjes en interactieve dingen, dan geeft je ze in een keer álles in handen. En dan verzuipen ze - je biedt ze immers geen enkele structuur. Dan kan je wel doen of je kinderen serieus neemt maar dat is in feite niet zo. De aandacht die je ze geeft, blijft heel vluchtig. Heel typisch voor deze tijd eigenlijk waarin echte gelaagde aandacht een schaars goed is geworden. Dat betekent overigens niet dat ik vind dat museumeducatie per definitie nooit gebruik mag maken van moderne (elektronische) media. Of je het wel of niet gebruikt hangt natuurlijk erg af van wat voor soort museum het is. Een kunst museum zet andere middelen in dan een museum voor wetenschap en techniek. Zo laten wij de kinderen hun bezoek aan ons museum wel voorbereiden met behulp van een CD-rom.
En dan nog iets anders: als je zegt dat kinderen die computerspelletjes wél leuk vinden, dan doe je eigenlijk net alsof kinderen het museum bij voorbaat niet leuk vinden. Maar ik denk dat dat echt een misvatting is. Het museum is van zichzelf vaak een hele magische plek voor kinderen. Ze zijn meestal al gecharmeerd van de stilte en de ruimte. Als het goed is, grijpt het ze vanzelf. Je hebt écht geen trukendoos nodig om ze een goede kunstervaring te laten hebben.

Wat heb je wel nodig?
Een aantal enthousiaste kunstenaars - geen kunsthistorici! - die vanuit hun ervaring als kunstenaar iets kunnen vertellen over een bepaalde tentoonstelling. Die vervolgens de kinderen laten nadenken over wat ze gezien hebben en ze daarna iets laten maken dat in verband staat met het werk dat ze bekeken hebben (hier heb je een goed geoutilleerde atelierruimte voor nodig). En dat rond je dan weer af met een mooie presentatie van hun werk. Dat zijn de vier pijlers waarop de kunsteducatie bij ons is opgebouwd en dat is precies hoe het moet zijn vind ik: kijken, reflecteren, creëren en presenteren.

Kun je daar een voorbeeld van geven?
De laatste tentoonstelling die we in de huidige Hermitage hadden was "Caspar David Friedrich en het Duitse romantische landschap". Niet iets waar je meteen je kind mee naar toe zou nemen, maar het is een heel goed programma geworden. We hebben de kinderen eerst iets verteld over de romantische schilderkunst en vervolgens, tijdens een rondleiding, drie zakken gebruikt met verschillende bordjes. In een van de zakken zaten bordjes met 'gevoelens', in een andere zak zaten bordjes met ‘sferen’ en in de laatste zak zaten bordjes met symbolen. En toen moesten de kinderen gaan labelen. Bij elk schilderij konden ze een bordje leggen. Vervolgens gingen ze de bordjes bekijken met de docent. Die vroeg dan bijvoorbeeld: 'past dit bordje bij dit schilderij?' En voor je het weet sta je een half uur voor een schilderij en heb je een geweldig, bijna filosofisch gesprek over de Romantiek. Dat is iets wat door menigeen voor onmogelijk wordt gehouden - 'kinderen kunnen het toch niet opbrengen om een half uur te luisteren' is de heersende gedachte. Maar dat is echt een misvatting. Kinderen zijn van nature nieuwsgierig naar dingen. Ze kunnen heel goed kijken en heel goed luisteren. De kunst is alleen om hun nieuwsgierigheid aan te spreken. Dat doe je op de eerste plaats door ze serieus te nemen en door verbinding met ze te maken op menselijk vlak - alleen al daarom denk ik dat je niets bereikt met alleen een computer. Daarnaast is het heel belangrijk om ze een rol te geven - in dit voorbeeld het labelen van schilderijen. Zo ontstaat er een situatie waarin de kinderen niet alleen leren van ons maar wij ook van de kinderen. Dan wordt het echt leuk!

Maar daarmee is de les nog niet afgelopen vertelde je net.
Nee. Dan gaan de kinderen naar het kinderatelier. Bij die tentoonstelling over de romantiek zijn we bijvoorbeeldkijkdoosjes met boslandschappen gaan maken naar aanleiding van een romantisch sprookje van Grimm. Dit sloot mooi aan bij de thematiek en het tijdsbeeld van de tentoonstelling.

Waarom is het belangrijk om kinderen iets te laten maken naar aanleiding van het thema van de tentoonstelling?
Door zelf iets te maken komen ze dichter bij de kunstenaars te staan. Dat maakt de beleving intenser. En het geeft natuurlijk een heel goed gevoel om iets moois te creëren en daarna met zijn allen te bekijken. Zo'n 'wow-moment' zoals ze dat in Engeland noemen is wat mij betreft essentieel voor goede kunsteducatie.

Waarom hecht de Hermitage zo aan goede kunsteducatie voor kinderen?
Dat heeft met een paar dingen te maken. Op de eerste plaats heeft de Hermitage in Sint Petersburg - waar wij een filiaal van zijn - een enorme traditie als het gaat om kunsteducatie. Dat heeft alles te maken met het communistische gedachtegoed: kunst moet voor iedereen toegankelijk zijn. Op grond van die gedachte worden er allerlei educatieve programma’s georganiseerd voor groepen die normaal gesproken niet zo makkelijk in een museum komen. Voor gedetineerden bijvoorbeeld en voor gehandicapten. Maar ook voor kinderen. Deze idealistische kijk op de rol van het museum is door de directie van de Hermitage aan de Amstel omarmt. Dat is best bijzonder want kunsteducatie voor kinderen is nog niet echt een sexy onderwerp in Nederland. We hebben hier een aantal prachtige musea maar die zien kinderen– op enkele hele goede uitzonderingen na - nog steeds als een soort sluitpost... Ok, er zit wél beweging in gelukkig.

Wat is het belang van goede kunsteducatie voor kinderen?
Dat is heel moeilijk te beantwoorden. Er zijn onderzoeken waaruit zou blijken dat kinderen er in zijn algemeenheid beter door gaan presteren. Maar er zijn andere deskundigen die zeggen dat dat niet te bewijzen is. Zelf denk ik dat goede kunsteducatie er voor zorgt dat kinderen leren dat je niet alleen op het cognitieve vlak kunt excelleren maar ook op het creatieve vlak. Dat kan bij veel kinderen hun zelfvertrouwen vergroten - dat heb ik letterlijk zien gebeuren in de kinderateliers die ik hier geef. De voorwaarde voor succes is wel dat scholen het onderwerp serieus nemen en het niet laten verworden tot een beetje knutselen. Het liefst zou ik zien dat ze verbinding maken tussen de kunst die kinderen zien of maken en de andere vakken waar ze mee bezig zijn.

Verschilt de kunsteducatie bij jullie van de kunsteducatie van de Hermitage in Sint Petersburg?
Ja, dat wel. In Rusland richten ze zich heel erg op realistisch tekenen, ongeacht de leeftijd van het kind. Zo proberen ze jonge kinderen die nog in de koppoter-fase zitten - je weet wel, een hoofd met benen er meteen aan vast - aan te sporen om een lijf te tekenen bijvoorbeeld. Dat doen wij in Nederland absoluut niet. Daar waarderen we juist heel erg die eigen beeldtaal van kinderen. Maar wat we wél overgenomen hebben van de Russen is de talentklas. Dat wil zeggen dat we kinderen die via hun school mee hebben gedaan aan een lesprogramma, zonder dat ze dit zelf weten, selecteren voor een speciale talentklas in het weekend. Bij die selectie kijken we naar hun originaliteit en creativiteit maar ook naar hun houding en gedrag tijdens een bezoek aan de tentoonstelling. Tijdens dit soort talentlessen zie je de kinderen groeien. Dat is geweldig om te zien.

Als het om kunsteducatie gaat, wat kun je dan buiten schoolverband nog doen als ouder?
Als je naar een museum wilt met je kind, dwing hem dan vooral niet om mee te gaan maar probeer hem wel te lokken. Vertel van te voren iets leuks over wat je gaat zien bijvoorbeeld. Of schrijf je in voor een workshop in het museum als dat er is. Hou het bezoek ook klein. Je hoeft niet uren rond te lopen in een museum. Maar houd het vooral ook luchtig. Wat dat betreft ben ik het helemaal eens met de uitspraak van de Groningse kunstenaar Hendrik Nicolaas Werkman. Die zei ooit eens: 'Kunst is overal, zij wordt de mensen als het ware door de vogels op de jas geworpen'. Dat is ook zo. Kunst hoort gewoon bij het leven. Kunst voortbrengen en beleven is eigen aan mensen. Daar moet je niet te zwaarwichtig over doen.

De keuzes van Fennanda Eleveld:

Kunst maken of kunst doceren?
'Passie' en 'missie' trekken aan beide zijden... Door zelf kunst te maken èn me met kunsteducatie bezig te houden zet ik mijn talent dubbel in. Het vraagt wel veel discipline en een goede focus op het juiste moment. Maar het is een prachtige combi:
Hoofd helder, hart open en voeten stevig op aarde.

Ruzie over geld of ruzie over schoonheid? Ruzie over schoonheid. Nog onlangs had ik met mijn man een heel felle discussie over de aanbouw van het Rijksmuseum straks op het museumplein. Waren we het niet over eens. Dan ga ik onmiddellijk op de stoel van die architect zitten en word heel arrogant...

Rijksmuseum of Spoorwegmuseum? Rijksmuseum, wat een heerlijk museum. Fantastische collectie die een avontuur voor kinderen kan zijn. Ben heel benieuwd hoe het nieuwe museum gaat worden.

Borsjt of erwtensoep? Erwtensoep want ik ben en blijf een Drentse meid

door Marilse Eerkens